MEHUR U MODERNOSTI 2 / BUBBLE AT MODERNITY 2

Arhitektura u procesu globalizacije-

Generički grad nema granicu. On nema formu. On je amorfan u onom obliku i smislu koliko sami možemo da ga zamislimo amorfnim. On jeste živa struktura ili tekstura utkana u strukturu na kojoj se nalazi i iz koje „crpi“ sokove života. Ljudi u tom gradu jesu slobodni u onom stepenu i na način na koji samo postavljaju pitanje i uslov slobode. Ako je sloboda mogućnost komunikacije onda su svi slobodni a ako je sloboda mogućnost šopinga onda je ona određena nizom uslovnih refleksa sredine koju čini takav grad. Dispozicija svega onoga što čini takav grad savršeno je logična - prati „trendove“ i „parametre“. Grad generisan na ovaj način jeste grad koji je „ostao“ bez istorije ili je „postao“ bez istorije baš kao što i funkcije u tom gradu vode ljudi bez prethodnih iskustava pošto ona nisu na ovakvom mestu - gradu „navike” i potrebe - savršene logike diktirane procesom pažljivog proračunavanja, potrebna.
Za ovakav grad zahteva se tolerancija u ravni potrebe. Središte tog grada konstantno se održava i razvija, ono se gradi ali i paradoksalno širi od periferije ka centru sa sumnjivim prostornim ili oblikovnim obrascima dok u njemu još uvek velike površine pripadaju suburbanim funkcijama koje kao recidiv prošlosti opstaju. U njegovom centru najskuplja je zemlja ali i to je paradoks pošto svi teže da žive što više od zemlje, na gornjim spratovima gde je pogled vredniji, neobično je stoga da je u takvom gradu najskuplji vazduh a visoke zgrade planiraju podalje od prirodnog centra. Ulica nestaje u takvom gradu. Trg se formira u pauzama između komunikacije i šopinga. Paradoks je da najstariji deo grada – ako je nešto istorije ili slučajnih slojeva ostalo u njemu, mora postati najmoderniji. Posao je rezervisan za mesto stanovanja a stanovanje je „mehur u Modernosti 2“. Tako se stambeni prostori pretvaraju u poslovne a poslovanje postaje stanovanje. Loftovi su kondominijumi građana takvog grada u kome je opsesija za brzinom u komunikaciji veća od egzistenc minimuma. Tako, naviknuti na definiciju egzistenc minimuma prisvajamo činjenično stanje kao egzistenc optimum u uslovima u okviru kojih pod „optimalnim“ smatramo ono što po logici stvari pripada. Komunikacije su svuda po površini. Umetnost je periferna delatnost koja je sa platna prešla na bilborde a sa bilborda na ekrane koji su zapravo fasade grada pošto u njemu treba prodati svaki santimetar ( Ne vraćamo li se na Aaltovu tvrdnju da je njegov modul 1 cm?). Grafizam u takvom gradu ne veliča arhitekturu iako ga arhitektura “nosi” kao najsigurnije mesto za kačenje robne marke koja se nalazi u vodoneprpustivoj kutiji bravarske preciznosti i prostor svodi na čist mašinski detalj. I ovde su odstupanja minimalna a spojnice naglašene kao vertikalne ili horizontalne te tako propuštene proplivavaju duž kuće naglašavajući karakter arhitekture bez arhitektoničnosti. Arhitektura tako postaje brava savršene preciznosti fasadera a efekte postiže dejstvom pažljivo uklopljenih spojnica bez ikakve igre oblika na svetlosti ili se odlazi u sasvim drugu krajnost razgrađivanjem prostora nizovima izlomljenih, ispresecanih kubusa, formiranje amorfnih organičnih struktura te se sa pravom postavlja pitanje kako verovati takvoj arhitekturi sa toliko „krivina“! Da li je ostalo išta od želje da se posmatrači okruže „mirnom jasnoćom“ suprotnom od napadnog „genija“ stvaraoca.

Zabrinjavajuća euklidovska šupljina presavija prostor rastačući ga do čiste bespredmetnosti u Modernosti 2. Univerzalizacija elemenata sistema uvodi nas u gubitak singularnosti te svaka kultura koja gubi tu vezu sa singularitetom umire – podvlači Bodrijar. Arhitektonski grafizam sistema upućuje na izračunjivost sistema u svakom smislu, bez straha od posebnosti, pošto, ako je posebno, tada je izopšteno. Ako je crveno tada je neprihvatljivo. Ako je krivo tada je promiskuitetno a ako je belo tada je “passe” – moderno.

Zato se krećemo kroz Modernost 2, sa željom univerzalnosti držeći visoko gore transparent – “tako možemo i mi” uz zaboravnost da tako rade i svi ostali! Možda se vezujemo za činjenicu da je samo ponavljanje znaka faktički tačno predstavljanje označenog? Možda to radimo nesvesno ali svakako plutamo u mehuru u Modernosti 2 kao ničim izazvan slučaj. Možda i čekamo da vidimo šta će se desiti sa našim mehurom? U ostalom on i nije “naš” tako da i nije bitno. Važno je držati ga se! Ne posustati u podražavanju obrasca! Makar on pukao! Makar to bilo i po cenu arhitekture!

slika preuzeta sa lokacije: http://www.flickr.com/photos/breic/457048618/

Srdjan Gavrilović, DOMAA

(tekst objavljen u casopisu "ARHITEKTURA", Januar 2008)

SAVSKI AMFITEATAR - STUDIJA PRIMERA

Savski amfiteatar – od ideje do realizacije
(Studija primera)

“Leva obala Save bila je Austrijska. Od obale pa do Zemuna samo pesak i baruštine. Na obali su bile straže, jedna na samome ušću Save u Dunav, druga na pola puta do železničkog mosta, treća kod samog mosta. Između tih stražara polako su išla stazom pored vode, ukorak, dva mađarska stražara sa puškama i velikim zelenim perjem na kalpacima kao čitavim petlovskim repovima. Između njihovih prolaza bilo je po oko pola sata slobode. To smo mi koristili, preplivali i išli u bare da beremo lokvanj. No jednom su stražari pokvariji red, iznenadili nas i uhvatili Huga koji je bio najdalje otišao i onako goluždravog oterali ga peške čak u Zemun. Tamo su ga držali sve do noći, a onda doveli natrag na obalu i pustili ga da prepliva.“

(Aleksandar Deroko, A ondak je letijo jeroplan nad Beogradom, Beograd 1984. pp. 48)

Uvod:

Kako nastaju gradovi? Koji su to elementi koji su presudni u izboru mesta za grad? Kakva je uloga lovca u formiranju grada? Koje zajednice pribegavaju formiranju naseobina? Kakva je uloga reke u formiranju grada? Kakva je uloga odbrane u formiranju grada? Kakva je uloga groblja u formiranju grada? Samo su neka od mnogobrojnih pitanja kada je u pitanju formativno grado-graditeljstvo.
Neki gradovi imaju sreću. Drugi imaju nesreću. Treći - sreću u nesreći! Jedni rastu polako, vekovima. Ovi drugi niču u decenijama. Treći nikada ne niknu do kraja! Jednima je okvir zacrtan i oni ne žele da odu dalje, drugima je rast osnovni princip, dok treći rastu samo kada istinski to mogu. Ima gradova koji su pobednici, postoje oni koji su neutralni a ima i onih koji su gubili pa pobeđivali pa opet gubili i onda opet pobeđivali i tako u nedogled. Ima gradova za koje je vreme stalo. Ima ih kroz koje vreme briše. Ima i onih koje vreme, s vremena na vreme, piše. Svi oni, bez obzira o kojoj vrsti, tipu ili morfologiji pripadaju, predstavljaju jedinstvenu vrstu simbioze čoveka sa prirodom, okruženjem, okrenutost čovekovu ka ritualu od kosmogonijskih i mitskih predstava do čistog i racionalnog logosa koji ukida mit kao jedan od suštinskih elemenata gradograditeljstva. I svi oni žive ili umiru. Ali sasvim sigurno nestaju kada iz njih ode čovek.
Danas se postavlja pitanje suštine grada. Postavlja se pitanje njegove definicije i disperzivnosti. Postavlja se pitanje forme grada u uslovima globalne ekonomije i novog svetskog poretka. Postavlja se pitanje ka čemu teži grad i koji su to generatori koji determinišu njegove nove konture naprampostavljajući ih starim obrascima već postojećeg. Traže se novi pristupi i metode a vraća se u tom traganju na staro, nekako intuitivno tražeći spas u onome što se zove „iskustvo“. Vozimo se od kosmogonijskih crteža preko egipatskih svetilišta, atinskog akropolisa i rimskog urbanizma sve do srednjevekovnih zaleđa baroknih i renesansnih koncepata grado-graditeljstva sa ponekom pauzom koja zapravo čini kontrapunktove onome što se zove zahuktavanje mašine pred pravu eksploziju snage. Početak industrijske revolucije, Rusoovski „plemeniti divljaci“ i Lokove „tabula rase“ formiraju novu svest Sen Simonovskog urbanizma, utopijskih vizija i vrtnih predstava Ebenezera Howarda unoseći urbanizam na mala – velika vrata XX veka.
Ponekad se pitam – nije li u našem slučaju vreme zakasnilo? Nekako se ne mirim sa činjenicom da smo mi ti koji stalno negde kasne. Nismo li mi imali zabranu preplivavanja i branja lokvanja s onu strane reke? Dok su druge, isto tako stare evropske države, uobličavale svoje državne okvire i odavno iživele krvave revolucije, skinule kralja, posekle glave pa na kraju krajeva secirale i gradsko tkivo a sve u cilju čiste higijene i iskorenjivanja Kolere koja je harala gradom[1] u dve katastrofalene epidemije odnevši u ta dva navrata oko 50.000 ljudskih života? Nismo li zakasnili sa sekcijom – veliki urbanistički zahvati i ostali u nekakvom prostoru „između“ u onom vilajetovskom limbu – „ako uzmeš kajaćeš se, ako ne uzmeš kajaćeš se“? Ili smo možda baš na dobrom putu ali samo sa malim zakašnjenjem. Posmatrajući velike rekonstrukcije XIX veka, Beča, Barselone i posebno rekonstrukciju Pariza nameće se pitanje obima i načina. Mogućnosti i sredstava. Istorijskog trenutka i vizionarstva. Napoleona i Osmana zamišljam u vrlo kratkom razovoru i prenošenju ogromnih odgovornosti. Sa druge strane čovek koji će postati toliko neomiljen da će o tome dve stotine godina posle pričati priču ali i podvući jedno veliko delo – rekonstrukciju
Pariza! Simbol i vera XIX veka u moć proizvodnje. Stvaralački čin pun odricanja sa verom. Svi veliki graditelji su je imali. i Borromini, i Gaudi, i Kahn. Nekako mi se uvek činilo da je za velike poduhvate potreban diktator! I mecena svakako. Ponekad i vrtlar kao što je to Osmanu bio Žan Alfan[2]. Možda me pobijaju velike rekonstrukcije gradova koje su u toku. Berlin konačno dobija svoje die Stadte Mitte a Katovice doživljavaju veliku rekonstrukciju centralnog gradskog jezgra koje će se najverovatnije zvati Nove Miasto – svi stari delovi poljskih gradova zovu se jednostavno – Stare Miasto! U svakom slučaju pred nama stoji jedna nova faza razvoja grada. Otvara se nova tema sa nadamo se novim trendom u rešavanju pitanja – sa idejom da se pitanje postavi ali i nakon datog odgovora adekvatan odgovor realizuje.



* (Bečki „RING strasse“ – prsten XIX vek)

POSTAVKA ZADATKA

Na početku trećeg milenijuma, kako pompezno zovemo ovaj presečni trenutak, Beograd se suočava sa otvaranjem velikih urbanističkih pitanja. Skoro celi protekli vek, od 1929. godine pa i do danas, Beograd je otvarao pitanje jedne druge gradske teme. Teme Terazijske terase ili Terazijskog platoa. Druga velika tema, koja prati prvu, iz prikrajka, kao nagoveštaj poteza jedne ideje koja se završava na obali jeste tema Savskog amfiteatra. Te dve teme, po našem mišljenju zapravo čine jednu temu ali nekako nedovoljno „otvorenu“ a opet logičnu i jasnu. Još od formiranja naselja u šancu – kako se popularno zvalo naselje na potezu od male pijace do iza Savskog pristaništa grad se okreće na drugu stranu – od vode. Logično se širi u pravcu koji mu pripada ka kome ima pristupa. Granica države, reka i močvarno zemljište bare „Venecija“ sa ove „naše strane“ te nezdravi uslovi života uzroci su okretanja grada ka drugoj strani. Konfiguracija terena, loši uslovi za bilo kakvu gradnju i samo ime koje su beograđani nadenuli lokaciji oslikavaju njen karakter u celosti. Sa druge strane, nasipanje zemljišta koje traje još od sredine XIX veka i koje je formiralo priobalje u obliku amfiteatra, te formiranje železničke stanice na mestu na kome se i dan danas nalazi 1884. godine samo nakon nekoliko godina bilo je negativno ocenjivano i razmišljalo se o njenom premeštanju. Zaleđe koje uokviruje savski amfiteatar razvijalo se kroz planove Emilijana Joksimovića i ulica Kneza Miloša bila je gotova još 1842. godine kao jasna veza duž koje se razvijaju botanička bašta (1886), dvorski kompleks, kasarne (na istom mestu na kome Dobrović gradi zgrade generalštaba (1956-1963) pa pored gradskog monopola na izlasku nasuprot Vajfertovoj pivari (1873). Ta značajna veza i danas se pokazuje jednom od najbitnijih komunikacija Beograda. Linija Sarajevske ulice, Bosanske, te pozicija Zelenog venca
čini prvu liniju neposredno iznad Savskog amfiteatra i zapravo i dan danas u geološkoj karti Beograda predstavlja graničnu liniju klizišta. Pre 1830. godine tu se nalazio liman i luka u koju su manji brodovi dopremali robu najčešće na splavovima koje bi potom rastavili i prodali kao drvenu građu. Matica reke, koja je „produvavala“ liman stalno je potkopavala Savsku padinu dovodeći do stvaranja klizišta Zeleni venac sa barom na mestu današnje pijace. Posebno je interesantan dokument koji je objavio Emilijan Joksimović – Objašnjenje predloga za regulisanje onog dela varoši Beograda što leži u šancu; ispod predloga rešenja tog crteža nalazi se tanko iscrtan crtež turske varoši sa svim elementima orijentalnog otomanskog urbanizma.[3]
I pored očiglednih tehničkih problema Nikola Dobrović je još u postavci na konkursu za Terazijski plato iz 1929. godine uočio prirodnu vezu i naglasio pravac Terazije – Savski amfiteatar. Kosta Strajnić u letopisu matice srpske iz 1929. navodi: U ovom projektu progovorila je umetnička ličnost arhitekta Nikole Dobrovića, koji u jugoslovenskoj arhitekturi započinje epohu, dovodeći nas u direktnu vezu sa stvaralačkim naporima današnje i sutrašnje Evrope“[4]. Iako je konkursnim zadatkom tražena regulacija Terazija Dobrović jasno daje do znanja i pokazuje pun kapacitet lokacije spuštajući ga stepenasto do Karađorđeve ulice – logično sagledavajući celinu a ne samo njen deo, kao logični nastavak ka Savskom amfiteatru. „Značajno je da je, već tada, arhitekta Nikola Dobrović u okviru konkursa predložio stepenasto provođenje terasa nizbrdo do Karađorđeve ulice i njihovo produženje do obale Save. Tek ovaj predlog dao je
kompletnu predsatavu Terazijske terase, povezujući je sa idejom o Terazijskom prodoru“[5]. I nije samo bitna ideja prodora i veze već je suština u logici formiranja prostora i njegovog prirodnog okvira! To je ideja značajnog prodora grada na reku a ne ideja prodora sporedne ulice na reku! To je ideja koja afirmiše grad. Ideja kojoj nije potrebna veštačka kapija kada poseduje prirodnu kapiju koja samo čeka da bude iskorištena! To je ideja zbog koje grad postaje mesto dolaska i ideja koja grad otvara korisnicima a ne ograđuje ga za privilegovane. I to su
velike ideje. Onakve kakve smisle džinovi a uporni mali patuljci ih ruše. Savski amfiteatar jeste takva ideja! Ogromna ideja čija definicija zahteva džinove! Potez i mesto ali u kontekstu grada. Kao takva odgovara gradu ali i grad odgovara njoj u kontekstu

*(Konkursno rešenje Nikole Dobrovića za Terazijski plato 1929. godina)

poimanja prostora kao jedinstvene celine. Celine kojoj treba odrediti referentne elemente. Celina koja stoji u odnosu „na“. Prva inicijacija Savskog amfiteatra u konkursnom radu Nikole Dobrovića nije zaživela. Niti neke posle tog rada a bilo ih je (plašim se da će ih biti još) ali je jedna druga tema „ničim izazvana“ ugledala svetlost dana i otvorila jedan sasvim novi grad. Na terenu leve obale Save, tamo gde su Beograđani sadili povrće, a baš preko puta Terazijskog platoa, između Brankovog i Starog savskog mosta iznikao je po projektu opštinskih arhitekata Milivoja Tričkovića, Rajka Tatića i Đorđa Lukića kompleks Starog sajmišta. Osmišljen kao radijalni koncept, sa centralnim paviljonom – te kulom kao glavnim motivom. Ono što je predstavljalo logiku, akciju u prostoru transponovalo se na reakciju! Kao da je Dobrovićev predlog inicirao formiranje prvog
izdanka Novog Beograda. Ipak, u ranoj urbanističkoj praki u Srbiji izdvaja se nekoliko projekata od velikog značaja od kojih je posebno interesantan za temu Savskog amfiteatra konkursni rad za Generalni urbanistički plan,
(Rudolfo Perco, Ervin Bock, Erwin Ilz, skica za generalni urbanistički plan Beograda 1922. godina)[6]
Beograda koji su izradili Rudolf Perco Ervin Bock i Ervin Ilz pod šifrom Singidunum 1922. godine. Ovaj rad, kao i drugi projekti[7] razvijali su izrazit artistički stav prema gradu ali je rad iz 1922. godine nagovestio izgradnju suprotne obale Save u odnosu na baru „Venecija“ te pretpostavio nekoliko veza putem mostova sa drugom stranom reke.
U svom planu za Beograd Alban Chambon[8] ne tretira drugu obalu uopšte a mesto gde se nalazi bara „Venecija“ postaje železnička stanica.

PRISTUP ZADATKU

Kada se pojavila knjiga Umetničko oblikovanje gradova, Kamila Zitea 1889. godine u Beču celi prvi tiraž bio je vrlo brzo rasprodat. Već posle nekoliko nedelja objavljivanja delo je nestalo a drugo je štampano u potpunosti neizmenjeno već svega nekoliko meseci kasnije te iste godine krajem Juna meseca. Zite u toj knjizi govori o gradu. O odnosima unutar grada, formiranju grada i gradskih jezgara, otvara pitanje umetnosti u okvirima urbanističkog projektovanja. Zite kaže: „Izgradnja gradova ne bi smela biti samo stvar tehnike, nego bi morala biti i stvar umetnosti u najpotpunijem i najvišem smislu“. Nekoliko desetina godina kasnije rodonačelnik „Novog urbanizma“ Leon Krier posvećuje knjigu „Urbani prostor“ Ziteu :“Da izađemo iz knjiga i iz sveta razmišljanja i ideja o gradu, kad on stvarno postoji i kada iz mnogih njegovih prostora vreba duboka senka osame. Grad je tvorevina društva i vremena – prilika je da ga poboljšamo, a nije ni manja dužnost. Umesto usamljenih kuća, umesto zbira, naslućuje se mogućnost da ipak nadvladamo ’nezgrapnu geometriju’“.[9] Dvadeseti vek otvara pitanje urbanizma. A direktno ga postavlja Zite. Nakon toga u okvirima evropskog funkcionalizma i kroz arhitekturu nakon I svetskog rata kreću obnove i veliki urbanistički poduhvati. Weissenhof Siedlung – Stutgart 1927. samo je laboratorija za ispitivanje modela ali sa dubokom pozadinom u belini Maljevičevskih razmišljanja o slici. Od sredine XX veka počinju nove tendencije koje oslobađaju umetnika u arhitektama i urbanistima i mada više na papiru a menje u realnosti javljaju se tendencije ka formiranju Novog Vavilona ili novih urbanih habitata koji u radovima Le Corbizijea oživljavaju jednu ideju kuće kao mašine za stanovanje ali i grada u kući ili kuće u gradu što je predstavljao Marseljski blok. Organski gradovi i tvorevine grupa poput Superstudija i Arhigrama, Arhizoom-a te Metaboličke tvorevine japanskih arhitekata sedamdesetih godina samo su neki od primera želje ljudi koji razmišljaju o gradu da mu daju referentni okvir. Od plemenitog divljaka do
čoveka budućnosti prošlo je skoro tri stotine godina a trka u definisanju forme i dalje traje. i sve su prisutne i dan danas! Gradovi koji se revitaliziraju i vraćaju na obrasce srednjevekovnih gradova ne samo sa željom prezervacije već i sa željom afirmacije takvih prostora do pokušaja da se grad prebaci kroz futurističku ili metafizičku viziju do bliže ili dalje budućnosti. Ove prve tendencije su višestruko važne jer poštuju postavljena ustrojstva i premišljanja o gradu koji kao složeni organizam postoji milenijumima a ovi drugi pristupi okreću koncept grada inicirajući pitanja, žudeći za odgovorima uz potrebu da promene poziciju grada u odnosu na sutra. Verovatno i sa željom da sutra promeni poziciju u odnosu na grad. Pristup razvoju budućih gradova bez obzira na sve promoviše pristup koji ipak čoveka stavlja u centar zbivanja u smislu očuvanja životne sredine, odbacuje sve prisutniji interesni pristup arhitekturi i urbanitetu u okviru koga „Forma sledi profit“ a većina svremene arhitekture postaje produkt ekonomije i politike (u našem slučaju dnevne), verujući u viziju boljeg i zdravijeg okruženja – ekološke principe okruženja. Suštinski u tom pristupu jeste kritika upućena ka politiziranju u okviru tehničkih problema i obratno te se u svrhu toga otvaraju debate i javni uvidi, kritički dijalozi i neguje sloboda izraza. Glavni cilj u tom smislu razvoja grada, u sredinama koje su odavno definisale svoje urbane okvire i trasirale put gradu ali ipak, svesne činjenice da je grad organizam koji raste i diše, jeste borba za razvoj i unapređenje životne sredine u gradovina nasuprot stagnacije problema. Jednom rečju problem je zdravo otvoriti ali ga na kraju i rešiti bez naknadnog zatvaranja kako bi se naizgled problem rešio a on zapravo ostaje bolna rana u tkivu grada, jednom ili više puta secirana. U tom smislu principi i pristupi rešavanju problema bilo gde u svetu pa tako i kod nas trebalo bi da se kreću od ideje ka realizaciju u okvirima utvđenih rokova i samo tako bili bi sigurni da smo blizu rešenja problema.
Mogućih smernica za rešavanje problema ima nekoliko. One se sa jedne strane nalaze u ravnima potrebe, sa druge strane u ravni ekonomskog pristupa problemu ili u ravni društveno potrebnog pa sve do ravnine u kojoj grad postaje pozornica za predstavu života koji kroz njega teče a on postaje marker na mapi sveta. Kao i pojedine četvrti u gradu, ili trgovi u četvrtima tako postaju i gradovi u regionu posebni, različiti, životniji od nekih drugih dok ne zasijaju planetarnim sjajem kao što to čine Njujork, London, Pariz, Rim, Buenos Sajres ili Tokio. Treba imati u vidu ono što Vitgenštajn zove „glorifikacijom arhitekture“ ali nje ne može biti tamo gde „nema čega da se glorifikuje“! U slučaju Savskog amfiteatra to može da upućuje direktno na glorifikaciju života u punom smislu te reči. Primena sens-urbanizma, koga još Dobrović spominje, koji je „iznad stručo zanatskog otaljavanja ili profesorsko-akademskog mudrovanja i rešavanja određenog gradouređivačkog poduhvata.“ može biti jedan od
puteva ka rešavanju ovog problema. Isto tako,
(pogled na Menhetn iz vazduha)

internacionalna praksa ukazuje na potrebu multidisciplinarnosti te u slučaju formiranja velikih gradskih poteza ili rekonstrukcija gradskih jezgara, preferira formiranje multidisciplinarnih timova sastavljenih od stručnjaka različitih profila – od arhitekata, urbanista, sociologa, umetnika i pejzažnih arhitekata pa sve do ekonomista koji imaju jasnu ulogu u timu – da procene ekonomsku isplativost projekta. Imajući u vidu neka od predviđanja vezana za konkretnu lokaciju Savskog platoa koji se proteže na oko 100 hektara skupog građevinskog zemljišta te da bi se nakon uklanjanja postojećih koloseka odmah otvorilo 30-40 hektara cela stvar postaje mnogo jasnija ali samim tim i zahtevnija u smislu analiza.
Grad je amalgam stvari i uticaja. On u sebi sadrži kompleksne odnose protkan strukturama i teksturama. Slažem se sa teoretičarima poput Lockea i Hobbes-a da je gradu potreban nekakav oblik društvenog ugovora kako bi nas sačuvao pred moćnicima. Naslov knjige Branislava Milenkovića – „Arhitektura politika ultra“ u sebi sadrži sudbonosne niti sudbine jednoga grada te poput Parki koje u svojim rukama drže konce života i ako koji kojim slučajem neki pukne prestaje život; tako i gradovi dišu pod ovom stegom moći i uticaja. Opet, urbana forma jeste forma izgrađena na osnovu reda u vremenu i prostoru ali i ograničena istim tim vremenom i prostorom. Pitanje moći ovde je ključno pitanje u okviru koga grad predstavlja cilj po sebi. Nije li grad zaista „Živi organizam“ – „The living city“ kako ga posmatra Rajt? Nije li sa druge strane on „delirična tvorevina“[10] kako je posmatra Koolhas :“ Menhetn je arena terminalnog stanja Zapadne civilizacije“ – da li to želimo za „Balkanski Menhetn“ kako neki nazivaju projekat Savskog amfiteatra i jedno od mogućih rešenja? Koliko njih je zapravo dotaklo nogom Menhetn ili se samo radi o iluziji o jednom prostoru koji jede sve oko sebe a ljudske živote posmatra sa visine od nekoliko stotina metara ispod kao artefakte jednog dana koji prolazi? Da li želimo vrtove „Novog Raja“ na poziciji Savskog amfiteatra? Zastakljene kupole sa mikroklimom i retkim bijkama? Kada razmislim malo bolje voda je u blizini a sadržaj je kompatibilan! Ili želimo Novi grad u okviru „starog grada“ pa pošto već imamo Novi Beograd pa pre njega i jedan „stari“ ovaj grad bi mogli nazvati Beograd u modernosti 2! Ili želimo reminiscenciju na staro gradsko jezgro u kontekstu dodira sa novobeogradskim blokovima te preklopljene matrice koje zapravo jesu amalgam reciprociteta uticaja? Želimo da naš grad komunicira? Bude povezan sa svojom okolinom ali da li to znači da komuniciranje znači utapanje? Ili želimo Beograd koji jeste grad kontradikcija i preklapanja, razlika
(predlog Rejmonda Huda, Menhetn 1950)

ali i razumevanja, konfrontacije ali i p(r)opustljivosti? Grad identiteta čiji fokus danas predstavlja susret dveju reka od kojih više ne želimo i nemamo razloga da bežimo.

STUDIJA PRIMERA

Pored već navedenih projekata Generalnih urbanističkim planovima za Beograd u oblikovanju Savskog amfiteatra posebno mesto zauzimaju konkursni radovi. Prvi međunarodni konkurs raspisan je 1985 godine. U objašnjenju rezultata za prvonagrađeni rad stoji da „rešenje traži i postiže optimalnu integraciju grada i svih njegovih komponenti od Zemuna do zaleđa starog grada“. Postavlja se pitanje takve povezanosti sa dva aspekta. Prvi je funkcionalno oblikovne a drugi psihološke prirode. Prevezivanje reke te pravljenje prodora na mestima sekundarne važnosti za Savski amfiteatar otvara nekoliko pitanja. Na prvom mestu pitanje obuhvata Savskog amfiteatra. Postavlja se pitanje fronta koji formira amfiteatar tj. da li je on definisan mostovima Gazelom sa jedne i Brankovim mostom sa druge strane te kao takav već unapred „otrgnut iz tkiva grada“ ili je on nešto širi pa proplivava ispod mostova koji ga „cepkaju“ na delove? Drugo suštinsko pitanje ove lokacije jesu njeni prodori. I ka Novom Beogradu i sa Novog Beograda ka starom delu grada. Ako posmatramo postojeću urbanu matricu grada shvatićemo da su logični prostori za razvoj ovog dela grada direktno uslovljeni prodorima sa Terazijskog platoa sa jedne strane i Nemanjinom ulicom sa druge. Nemanjina u ovom slučaju samim tim što delom pripada Savskom amfiteatru a Terazijski plato zato što predstavlja logički potez centra grada sa rekom a dalje i sa Novim Beogradom. Rad zanemaruje takvu vrstu veze i prateći snažne poteze od Zemuna kroz Novi Beograd ublažava urbomorfološku matricu usitnjavanjem na levoj obali Save pokušavajući da se „pretopi“ u tkivo starog grada. I pored značajnih analiza orijentacije lokacije, preko analize prostorne strukture te formiranja centra „celog grada“ ostaje nejasna potreba za formiranjem matričnog pristupa kombinovanog sa formama koje grad u svojoj teksturi ne nosi. Ovde se formiraju celine kojima se ništa više ne može dodati ali niti oduzeti!
Druga važna stvar koju ovaj rad pretpostavlja je dislociranje centra grada u novi centar. Mislim da je takva formulacija nešto što otvoreno zadire u suštinu grada. Centar grada postaje vremenom a ne pravi se u trenutku. Svedoci smo, pa i u našim uslovima, velikog broja propalih „centara“ i ono što centar grada čini centrom to je njegov genius loci neuhvatljiv, nemerljiv ali sadržan u svesti korisnika prostora koji ga nasleđuje kao takvog. Formiranje „centra“ moglo bi se razumeti jedino sa aspekta poslovnog centra, ili onoga što amerikanci zovu „down town center“.
Radovi koji nose anketni karakter SANU-a iz 1991 godine, samo nekoliko godina nakon raspisanog konkursa, kao da je bilo potrebno još jednom proveriti i oceniti neke druge, novije radove, zapravo lakše sagledavamo zato što razrešavaju pitanja po njegovim podpitanjima! Svaki od navedenih naslova sa sobom nosi jedno a otvara niz pitanja.

Varoš na vodi nas vraća u vreme kada je liman i postojao na lokaciji sada ga malo kultivišući prebacuje i na drugu obalu po principu „jasno čitljive dvojnosti“ ili dualiteta ili blizanačkog odnosa koji kao takav uspostavlja sigurnu vezu dveju raznorodnih celina. U smislu likovnosti ovaj rad postiže svoj efekat. Slika grada sada ima drugačiju urbomorfološku celinu pomalo izopštenu iz slike grada ali nekako pitku i prijemčivu. Koncept da je slika već veštački menjana i da je treba i dalje menjati može da se posmatra kao omaž na temu Venecije ali svakako ne kao i dobar razlog za menjanje. Opet, razmišljanje o „uvođenju vode gde je nije bilo pre“ sasvim je opravdano a pozivanje na slične primere u svetu – Londonski King’s Cross sasvim opravdano. Ovakva vizija prostora zapravo ide ukorak sa trendom stanovanja na vodi i otvara jako važno pitanje moguće funkcije takvog tretmana lokacije. Sa druge strane, dok god posmatramo Savu kao funkcionalnu barijeru a ne kao prirodnu prepreku nalazimo se u problemu definisanja ekotopa lokacije koji svojom teksturom predstavlja meko tkivo koje teče omeđeno tvrdim obalama. Reka na ovoj poziciji predstavlja zapravo više psihološku nego bilo kakvu drugu barijeru u svestima ljudi kao nešto „preko“. Ono što ostaje nejasno jeste transponiranje tradicionalnih panonskih urbanih sklopova sa idejom oživljavanja urbanizma orijenta i ostaju nejasna međusobna preklapanja takvih „struktura“.
Ekološki pristup – Nova ada Savskog amfiteatra zapravo je poželjna tema na pragu III milenijuma u doba prekomernog zagrevanja i efekta staklene bašte te zaštite životne sredine i povećanja kvaliteta životnog okruženja. Ono što ovaj rad nudi jeste dosta dobra dispozicija postavke problema raznorodnih elemenata u istu ravan – kroz ravnopravan pristup prirodnih elemenata sa jedne i oblika, materijala sa druge strane. Posebno afirmativno za ovaj rad jeste težnja da se formira „ne do kraja definisan prostor“ već „niz postulata kojima će se njegov razvoj odvijati“. Čini mi se da je to vizionarski pristup problematici ovog područja i kao takav izuzetno važan. Ostaviti mogućnosti dalje nadogradnje prostora kako bi se na njemu vremenom nataložili „slojevi“ razmišljanja o mestu predstavlja akt umetnosti oblikovanja prostora i pripada sens-urbanom. Sa druge strane, a imajući u vidu tendencije našeg prostora, taj pristup otvara prostor za špekulaciju i eventualnu devastaciju kroz vreme. Predlog rada da se prostor inicira putem „inicijalnih tačaka“ zapravo se već dokazuje u realnosti formiranjem gradskih prostora u okviru magacinskih prostora pristaništa prema ušću nagoveštavajući formiranje „inicijalnih tačaka“. Ostaje nejasan odnos prema Savskoj ulici koji ovaj rad tretira velikim masivima zelenih površina odvajajući ga od snažne kolske komunikacije. Sa jedne strane postoji potreba da se mesto „veže“ za gradske tokove a sa druge strane ono se odvaja iz osnovnog konteksta. Možda je transparencija zelenog masiva odbrana od negativnog saobraćajnog uticaja sa jedne a delimična otvorenost veza sa duge strane. Posebno afirmativno za ovaj koncept jeste definisanje koncepta rešenja kao „koncept grada integrisanih funkcija“.

Futuristička verzija jeste rad distanciran od svake pragmatičnosti i odmah na početku treba reći da je kao takav zapravo možda više odgovor na temu nego bilo koji drugi rad. Njegova vrednost zapravo leži u činjenici da on teži ka konkretnoj artikulaciji teoretskih postavki koje kasnije transponovane u moguće modele mogu predstavljati pristup u procesu rešavanja problema lokacije. Možda je negacija lokacije jedan od bitnih saznajnih elemenata lokacije pošto otvara pitanje u kontra smeru – a šta ako „osnovna prostorna figura“ generiše budućnost? A šta ako je artificijelnost suđena ovoj lokaciji i ona počinje da negira samu sebe? Koliko god nam se ovakvi radovi ponekad činili udaljeni od teme oni zapravo imaju cilj da temu izvrnu i postave pitanje sa druge strane. Ovaj rad odlaže grad u zaleđu za neko drugo vreme. Ovaj rad otvara pitanje Terazijske terase pošto je ona kao takva u suštinskoj funkciji ovakvog rada. Ovaj rad vrši disperziju funkcija transformišući pojedine objekte u muzeje i multifunkcionalne celine ostavljajući poprilično prostora za budućnost. Ali on zanemaruje činjenicu grada te čisto tehnička pitanja! On ne ostavlja prostor za drugačiju viziju od svoje i kao takav preti gradu da ga razori iz centra.

Formiranje Savskog bulevara pretpostavlja početak izgradnje Savskog amfiteatra pre izmeštanja železničke stanice i mislim da je to istina koju nam je neko krišom došapnuo. Posmatrajući praksu evropskih zemalja i tretmana sličnih problema shvatio sam da suštinski nema problema koga je nemoguće „premostiti“. Pitanje interpretacije takvog „premoštavanja“ sada jeste ravan druge teme ali ne isključuje je kao mogućnost. Ideja o formiranju Savskog bulevara u cilju iniciranja prostorne celine ima svoga opravdanja ali je nejasna njegova linija pružanja. On otvara pitanje formiranja još nekih čvorišta i onako složenog saobraćajnog problema ne samo lokacije već i bliže okoline. U okviru ovog predloga postavlja se i pitanje ukrupnjavanja ili usitnjavanja matrice koja na lokaciji nastaje direktnim spuštanjem ulica upravnih na Savsku ulicu, što iako jeste logičan gest otvara pitanje presecanja i tehničkog rešenja te režima saobraćaja u toj ulici. Sa druge strane, ovaj rad racionalno postavlja pitanje „naših mogućnosti“ te faznosti izgradnje celog poteza što u svakom slučaju predstavlja realnost. Ono što zaokuplja pažnju jeste dominacija saobraćajnih tokova na ovom projektu, vrlo žive „teksture“ rada formiranje ukrštenih komunikacija iznad reke. Posebno bitan aspekt jeste vezivanje lokacije sa Banovim Brdom sa jedne i Kalemegdanom sa druge strane što nas opet dovodi do teme „širine obuhvata“ Savskog amfiteatra.

Blokovska matrica starog dela Beograda ima svoju jasnu definiciju ka Savskoj ulici. Formiranjem mosta koji iz višegradske ulice prelazi ka novobeogradskoj strani u najmanju ruku je upitno iz prostog razloga jačine te komunikacije i profilacije Visegradske ulice. Otvaranje problema jedne takve veze sa sobom vuče čitav niz pitanja vezanih za karakter saobraćaja, načine prevezivanja i sl. Ono što ovaj rad ipak otvara jeste važno pitanje zoniranja lokacije. Lokacija poseduje tri celine. Prva je uz Gazelu, druga je u centralnoj zoni dok treća prirodno pripada železničkoj stanici. Rad vrši distribuciju sadržaja po zonama ali sadržajno takve funkcije ne pripadaju ovim pozicijama. Vreme velikih izlazaka na vodu sa objektima institucija odavno je prošlo te se postavlja pitanje njegove opravdanosti.

Sava city! Beogradski down town! Zar Beograd nema višak poslovnog prostora? Sem ako neko ne razmišlja vizionarski pa u jednom trenutku postavi trend pretvaranja poslovanja u stanovanje! Zašto da ne! Ideja formiranja silikonske doline (jedan deo grada već nosi tu vrlu titulu) zapravo i nije van konteksta onoga čemu teži Novi Beograd – poslovni centar grada. Savski amfiteatar zaista predstavlja logičku poziciju takvog centra ali orijentisan i izgrađen na novobeogradskoj strani grada. Posebno važna stavka ovog rada jeste tretman i revitalizacija zone Karađorđeve ulice i formiranje kontaktne zone sa starim gradskim tkivom. Otvara i pitanje veze sa Terazijskim platoom uz inicijalnu želju za formiranjem celine poput Pariskog La Villet-a ili Londonskih dokova – Docklands.
Prirodno očekivanje jeste i intenzivnije korišćnje obala a važan je i tretman i afirmacija nivoa trga, bloka i ulice u ovom projektu. Komunikacioni sistemi deo su ovog rada i ideja lokalnog saobraćajno sistema u okviru grada deo je vizije poslovnog kampusa kakav je Sillicon valley[11]. Imajući u vidu veličinu lokacije te intenciju preveza dve obale to zvuči kao racionalno rešenje koje bi
(Richard Rodgers – London kakav bi mogao biti)
rasteretilo saobraćaj van lokacije koja bi tako funkcionisala kao nezavisan organizam u gradu. I pored velike koncentracije poslovnih sadržaja ovo rešenje nudi i velike zone rekreacije i kulturnih sadržaja što je u svakom slučaju afirmativno ali ono što ovo rešenje otvara jeste pitanje autonomnosti „grada unutar grada“ te svoje intencije da se „ogradi“ izopšti iz sveta koji teče oko te formira axis mundi u vlastitom središtu.

Ivične zone grada u centralnom, ono makar geometrijskom, centru grada u „postideološkom vremenu, koje zapravo nikada nije takvo, formirane su po principu „autonomne kompozicije“. Koncept „punog“ i „praznog“ podseća na Maljevičevu maksimu „Bog nije zbačen“ i predstavlja inicijaciju prostora. Pitanje „zašto raditi išta konačno“ suštinsko je u ovom radu koji negira ali i uspostavlja odnose. Formiranje „tri magneta“ – tri strukture na lokaciji koje imaju ključnu ulogu u determinisanju prostornog obrasca i donekle „uramljuju sliku“ govori o potrebi učvršćivanja prostora Savskog amfiteatra čak i u konceptima gde ništa nije „čvrsto“ već se fluidno pretače u fluidno – reku ispod. Ova rad naglašava ideju da su najprihvatljivija mesta poprečnog spajanja i prostori najintenzivnijeg sadržaja tako da sadržaj opada od centra ka periferiji samo što ima nekoliko centara koji se tada sustiču tako da formiraju prostor slične amplitude korišćenja. I ovaj rad otvara temu višegradske ulice kao preveza sa drugom obalom ali i kao inicijaciju poprečnih veza.

Inicijalna mesta odbacuju sve klišee u planiranju. Otvaraju alternativnu mrežu opcija za Savski amfiteatar i mislim da predstavljaju pravo osveženje na inicijalnom nivou razmatranja problematike Savskog amfiteatra. Oni postavljaju pitanje inverznog procesa na lokaciji te projektvanja sa ciljem unošenja korekcije u sagledavanje problematike savskog amfiteatra. Tako se formiraju gradovi! Suština je u tome da ovaj koncept prožima sva rešenja i potvrđuje ih i isključuje u isto vreme. Suštinska odrednica i inicijacija ovakvog koncepta jeste Terazijski plato koji sada inicira grad na vodi! Stotinu godina ranije kroz projekte mladog tima opštinskih arhitekata inicirao je Staro sajmište. Trideset godina kasnije tamo je nastao grad! I može da nam se svidi ili ne ali proces jeste istovetan. Ima jasnu logiku i zapravo jedini predstavlja suštinsku sponu između starog i novog grada ali ne kao istrgnuti grad iz konteksta već kao grad koji problem stavlja u kontekst i kaže: Kada ne bude reke grad će biti spojen u jedinstvenu celinu! I posle njega iniciraju se leva i desna obala! Tako se prave gradovi!

Možda najznačajnije razmatranje problema Savskog amfiteatra uradio je prof. Miloš R. Perović sa svojim timom u okviru Urbanističkog zavoda Beograda. Posebno je važan
segment njihovog rada koji se bavi simulacijama prostora i mogućnostima transponovanja urbanih obrazaca unutar raznorodnih matrica.[12] Takav primer „alternativnih modela“ primenjen u praksi nakon detaljnog analiziranja područja Savskog amfiteatra dao je više nego izvanredne rezultate i u svakom slučaju predstavlja dragoceno iskustvo za tretiranje lokacije Savskog amfiteatra. Tretmanima „fokusnih tačaka i romantizirajućih elemenata“ dobija se jedan suštinski isplanirani prostor koji prati logiku grada i naprampostavlja posmatraču vizuelne senzacije prostora pre nego što uspostavlja konkretnije veze u fizičkom smislu. Tako „druga obala“ ostaje gde jeste ali „pripada“ u svesti korisnika prostora jedinstvenom ansamblu u prostoru.

Nadamo se da novi projekti neće doneti „novi grad“ već prostor novog senzibiliteta u okviru gradske matrice koja nosi u sebi reminiscenciju na nekadašnje. Primeri rekonstrukcija Londonskih dokova, Hamburške luke, velike rekonstrukcije Berlina i planirane rekonstrukcije centralne zone Katovica amalgam su stvari i uticaja. Nisu okrenuti ka alijenaciji dela gradskog tkiva od suštine grada već „novo“ smeštaju u konteks postojećeg sa odlikama novog vremena i društveno ekonomskih obrazaca uz primenu novih tehnologija. Takav pristup na nivou urbanističkog projektovanja vezuje i učvršćuje, naprampostavlja ali i propušta prostorne senzacije čineći ih integralnim delovima dva raznorodna grada – starog jezgra i novog grada. Fantastični prizor na ušću dveju reka predstavlja, sa svim neuhvatljivim elementima onoga, što na žalost ili na sreću, ne možemo staviti na skalu ali niti negirati njegovo postojanje – genius loci.

I da ne zaboravim na kraju:
„Da kažemo nešto i o tadanjim kupaćim kostimima koji su bili čitava garderoba: muškarci su imali poprečno štraftaste trikoe zakopčane spreda dugmićima sa kratkim rukavićima na mišićima sa nogavicama često do kolena. Jedino baš sasvim dečurlija imali su gaćice a ako neko nije imao svoje mogao ih je dobiti i na kasi kupatila a za svaki slučaj, da ih posle ne bi odneo pisalo je pozadi krupno crno masnom bojom: UKRADENO IZ KUPATILA VLAJKA DIMITRIJEVIĆA.“
(Aleksandar Deroko, A ondak je letijo jeroplan nad Beogradom, Beograd 1984. pp. 50)

Srđan Gavrilović dia.
DOMAA - za Klub arhitekata

[1] U pitanju su epidemije u Parizu u XIX veku.
[2] Žan Alfan, vrtlar, inženjer-tehničar sa umetničkom dušom. Njega je Osman postavio za Šefa službe za šetališta i zasade a Alfan je u potpunosti promenio Bulonjsku šumu, Vensensku šumu, Jelisejska polja kao i parkove Monso, Monsuri, Bit-Šomon.
[3] Vidi Miloš R. Perović, Iskustva prošlosti, Plato, Beograd 2000. str. 24
[4] Kosta Strajnić, „Za savremenu arhitekturu“, Letopis matice srpske, 1929. knj. 391. sv.3 str.402
[5] Kosta Karamata i Borivoj Anđelković: „Terazijska terasa i terazijski prostor – o jednoj neostvarenoj ideji, Arhitektura – urbanizam, br. 21/1963, str.43
[6] Izvor: Miloš R. Perović, Iskustva prošlosti, Plato, Beograd 2000. str.28
[7] Projekti za Generalni urbanistički plan Beograda iz 1923. godine
[8] Alban Chambon, Generalni urbanistički plan Beograda iz 1914 godine.
[9] Kamilo Zite, Umetničko oblikovanje gradova, v. “Od usamljenih kuća do grada osame”, Ranko Radović, str. 15
[10] Rem Koolhas, Delirious New York,
[11] Silikonska dolina
[12] Miloš R. Perović, Iskustva prošlosti, str. 89-146
[13] Miloš R. Perović, Iskustva prošlosti, str. 188

ARHITEKTURA REGIONA - ZAGREBACKI SALON ARHITEKTURE

Arhitektura „+“
U susret 29. Salonu Arhitekture u Beogradu – arhitektura regiona

Godine 1934. Perisko i Marćelo Nicolli projektuju svoju čuvenu izložbenu dvoranu Medaglia d’Oro za italijansku aeronautičku izložbu u Milanu. Lavirint belih drvenih rešetkastih konstrukcija, izdignutih iznad poda u koje su bile postavljene slike i fotografije izložbenih eksponata stvarale su utisak da eksponati lebde u prostoru kao da se približavaju ili udaljavaju od posmatrača determinišući perspektivu smenjivanjem veličine eksponata u okvirima viseće konstrukcije postavljene u izložbenu dvoranu. Ta konstrukcija uvela je nove standarde u projektovanje izložbenog prostora.

Arhitektura danas ima veliku ulogu u procesu oblikovanja prostora ali sa druge strane sama ne može u potpunosti da utiče na brojne procese koji determinišu prostor. Postavlja se pitanje koliko je ona u stanju da utiče na složene društvene, kulturne, političke procese. Već dogmatična konstanta „Arhitektura politika ultra“[1] u samom svom naslovu nosi poruku i sadrži u sebi čitav spektar takvih „uticaja“, od nivoa odlučivanja do nivoa determinisanja arhitekture sa uvek samo određenom dozom „transparencije“. I na kraju postavlja se pitanje da li prostor formulišu samo i jedino „prostorne politike“ ili tu moć ima i pojedinac sa vlastitom inventivnošću.

Posebno bitan element takvog procesa „trans – formacije“ ili uobličavanja arhitekture, njene dijastaze i ponovne sinteze, uveliko zavisi i od kulturološkog obrasca kao i od mogućnosti „elastičnosti“ sredine da u vlastitim okvirima izvrši potrebnu imploziju. Proces se, sa druge strane, ne očekuje samo na teoretskom ili idejnom nivou, u okvirima predviđenih faza procesa projektovanja, već i na praktičnom nivou, kroz realizacije ideja i njihovom transponovanju u realnom prostoru. Ideje više ne meandriraju samo u tokovima svesti arhitekata već postaju artefakti jednog procesa razmišljanja otelotvorenog u realnom vremenu. Tako dolazimo i do sintagme da arhitektura nije samo igra lepih linija na papiru uz opasku da arhitektura može biti i to ali u rukama veštog projektanta!

U kontekstu takvog načina razmišljanja javlja se i potreba za identifikacijom „vrednosti“, često višestruko kodiranih, u uslovima savremenog poimanja prostora a jedina mogućnost za definisanje takvih vrednosti jeste arhitektonska kritika koja ima za cilj da uspostavi sistem i da „razdvoji dobro od lošeg“[2]. Arhitektura tako, s obzirom da je višestruko kodirana, zahteva analizu raznorodnih elemenata i nivoa od tehnoloških, političkih, ekoloških, kulturnih, društvenih do onih čisto tehničkih koji arhitekturu jasno odvajaju od slikarstva ili drugih umetnosti koje nemaju takvu predikciju ispunjavanja isključivo tehničkih zahteva. Pitanje kodifikacije i identifikacije dobrog u odnosu na loše, prihvatljivog u odnosu na neprihvatljivo, čitkog u odnosu na nečitko (da ne kažemo nepismeno) i na kraju kritika kao konstanta, koja bi bila kontinualno prisutna u svetu arhitekture, elementi su i pitanje „kulturne vitalnosti“ sredine, koja prolazi kroz tranziciju, ili njene zrelosti i u kulturološkom a ne samo u političkom smislu.

U kontekstu poimanja arhitekture postavlja se i pitanje njenog „naprampostavljanja“[3] ali ne samo u odnosu na konteks – okruženje već i na posmatrača – korisnika, konzumenta prostora, jednom rečju šireg auditorijuma koji na taj način učestvuje u oblikovanju prostora ali u isto vreme ima ulogu aktivnog a ne isključivo pasivnog učesnika u njegovom formiranju. U jednom okruženju kakvo je gradsko konzumenti arhitekture su svi! Od „običnih“ prolaznika do „neobičnih“ artista ili „edukovanih poznavalaca“. Arhitektura, u svom procesu nastajanja, kod nas ipak ostaje „zatvorena“ u salonima obraćajući se isključivo stručnoj javnosti ili pak malom broju ljubitelja umetnosti, arhitekture, dizajna, istoričarima arhitekture ili tek ponekom teoretičaru koji predstavljaja pravu retkost u našem okruženju pošto proučavanje i istraživanje teorije iako je „nužno da bi se omogućio dalji razvoj arhitektonske misli nije neposredno pristupačno“[4]. Tek na posletku, kada arhitektura izađe na „mesto zbivanja“, in situ, postaje predmet kritike i komentara najčešće neupućenih krugova. Ako pođemo od stava Allana Temka[5] da je „aktivistička kritika bazirana na ideji da arhitektura utiče na svakoga onda sa tog aspekta treba da bude i dostupna i „lako čitljiva“ svima“. Ali isto tako treba imati u vidu da je baš na odgovornoj kritici da edukuje javnost kako bi razumela arhitekturu tj. kompletno delo, koje kao takvo na kraju može biti i kodifikovano.

Salon arhitekture u Zagrebu (19.10.–19.11.2006.) sasvim jasno arhitekturu „naporampostavlja“ posmatraču i prikazuje je baš onako kako joj i priliči – u njenom prirodnom okruženju – u okviru konteksta postojećeg.
Treba odmah na početku reći da je selektor salona Manuel Gausa[6] (Španija) odradio dobar posao! Prvenstveno se to odnosi na izboru projekata koji su reprezent postojećih trendova hrvatske arhitektonske scene. Ali zagrebački salon se ne bavi samo „trendom“ već i „konstantom“ u kontekstu regionalno kodifikovanog, nagoveštavajući da arhitektura jeste i etnologija. Isto tako u likovnom postavu salona[7], sasvim sigurno je napravljen iskorak u smislu pozicioniranja arhitekture, njenog eksponiranja i smeštanja izložbe u „kontekst van originalnog konteksta“ ali svakako na mesto koje arhitekturi pripada – radovi su visko gore rastegnuti između elemenata čelične strukture koja meandrira, poput misaonog procesa, parče su neba nad trgom Bana Jelačića. Struktura je tu da vodi posmatrača kroz prostor trga (najstarija lekcija modernog koncepta formiranja tekućeg prostora sa početka XX veka u kome Mies postavlja prostor kao „arhitekturu analogija u kome čiste forme simbolički predstavljaju sasvim druge vrednosti“[8]). To je koncept bez ideje „uzvišenog“ i „lepog“, čije definicije nam Kant[9] ostavlja u nasleđe, već sa idejom čiste arhitektonske misli u formi tekućeg prostora koji komunicira sa okruženjem, pri čemu ova privremena instalacija ne sprečava vizure ka pijaci „Dolac“ ili pogled na zagrebačku Katedralu, na bežeći od ljudi koji čekaju tramvaj podno „izložbenog prostora“ ili ljudi koji prodaju cveće odmah ispod prostorija Društva arhitekata Zagreba. Arhitektura je u ovom slučaju „pomogla arhitekturi“ da sama sebe afirmiše, sama sebi postane eksponat a ja sam, obilazeći 41. Salon arhitekture u Zagrebu imao na umu rečenicu koji je izrekao jedan stariji kolega arhitekta koji je ’60 tih ugledavši Gugenhajmov muzej u New Yorku F.L. Rajta rekao – „Kako se nisam ranije setio!“

Zagrebački salon arhitekture otvara pitanja „urbanog okruženja u uslovima globalne ekonomije“ – procesa koji je u svetu odavno započet. Razmatra „Grad“ i njegove nove obrasce sa aspekata re-definicije, re-fundacije, re-informacije kao i formiranje potrebe “„n-dimenzionalnih“ kriterijuma koji mogu kombinovati i prihvatiti različite upotrebne nivoe, programiranje i aktivnosti novih struktura koje bi predstavljale globalnu smešu programa i tipova (...)“[10] Salon razmatra razvojne tokove „Objekata“ i „transponovanje prostora“, prelazak ideje pozicije na dis-poziciju, jednom rečju, arhitekturu kao amalgam stvari, uticaja i zahteva uvažavajući „forme koje su čiste zato što su pročišćene“. Posmatra objekte kao „funkcionalne mehanizme“. Razmatra ideju „infra i mega strukture“, „novih topografija“ u okvirima starih tipologija okrećući arhitekturu pejažu otvarajući pitanje „konteksta van konteksta“ ili euklidovske šupljine koja de-facto postoji transponovana kroz pojavnosti reljefa i determinisana je izohipsama prostora vraćajući arhitekturu na suštinu „bitka“ – porodičnu kuću kao graditeljski manifest. Na kraju govori o „čulnom“ kao „reaktiviranoj memoriji (uspomeni)“. „Senzualna atmosfera“ deo je tog i takvog poimanja likvidnog prostora i autor salona nas tako vraća na pitanje genius-loci-a, neuhvatljivog i „nemerljivog“ obrasca prostora i mesta. Svoju ulogu u celom konceptu imaju i „taktilnost“ , „likvidnost“, „regionalnost“ kao osobenosti i karakteristike okruženja. Teme su Jadran i Mediteran, klima i sunce, prostori društvenog standarda te administrativne celine. Raspravlja se o tokovima i mogućim pravcima razvoja ali se definiše i prethodno, ono što je deo istorijskog konteksta - rekonstrukcija i revitalizacija graditeljskog nasleđa. Poštovanje tradicije ali i njena negacija. Prisutni su „dekompozicija“, „dematerijalizacija“. Svi upakovani u okvir strukture koja lebdi nad gradskim forumom.

Poruka zagrebačkog salona arhitekture je višestruka. Tako prezentovana arhitektura postaje „odgovornija“. Tako prezentovana arhitektura postaje „izložena“. Tako prezentovana arhitektura postaje „naprampostavljena“ i na posletku ona postaje „kritikovana“. Možda je ovo poslednje i presudno. Možda je to nevidljiva granica neizrecivog ali nadam se ne i odlučujućeg u našem slučaju. Darwinovska formula kako „nije svest ljudska ona koja određuje ljudska društvena stanja, nego obratno, ljudsko društveno stanje određuje ljudsku svest“ može biti odgovor na postojeće stanje stvari.

Arhitektura je živa materija. I kao proces i kao realizacija. Arhitektura je dvostruko kodirana. Deo je konteksta ali često se okreće i ka negaciji okruženja. Arhitektura može da da odgovore ali može da postavi i pitanja ili predstavlja samo „deo odgovora na postojeće stanje stvari“. Teško da kao armirano betonska struktura može biti „privremeno rešenje“ ali smo mi svedoci i takvih obrta u našoj realnosti. Arhitektura kritikuje ali isto tako je i podložna kritici, dobro je kada je kritika konstruktivna. Arhitektura je deo prostora ali je i prostor u svojoj definiciji arhitektura. Salon arhitekture u Zagrebu okreće se ka ovim konstantama nagoveštavajući određenu vitalnost sredine i njenu spremnost, a može se pre reći i opredeljenost, ka „dobroj arhitekturi“ podložnoj kritici koja i ima za primarni cilj da razdvoji dobro od lošeg i objasni arhitekturu „običnom“ i „neobičnom“ posmatraču.

NAPOMENE:
[1] “Arhitektura politika ultra“, naslov knjige dr Aleksandra Milenkovića
[2] Ada Louis Huxtable – Arhitektonski kritičar New York Times-a od 1959 godine i rodonačelnik arh. kritike u SAD.
[3] Robert Venturi: „Složenosti i protivrečnosti u arhitekturi“, Naprampostavljena protivrečenost, pp. 114, GK Beograd, 1989
[4] Nikola Dobrović: “Savremena Arhitektura 3 – Sledbenici”, pp. 235, Beograd, 1962
[5] Allan Temko – Arhitektonsko kritičar, San Francisco Hronicle
[6] Asistenti selektora: Krunoslav Ivanišin, Zdravko Krasić, Dinka pavelić, uredništvo časopisa „Čovjek i prostor“ Udruženja hrvatskih arhitekata.
[7] Koncept: Manuel Gausa, Darko Fritz, Likovnu postavka: Darko Fritz, Konstrukcija: STARBAG, Franc Brezovec, Zagreb
[8] Čarls Dženks – “Moderni pokreti u arhitekturi”, pp. 115, GK Beograd, 1990
[9] Emanuel Kant, „O lepom i uzvišenom“ pp. 18, Bonart, 2002 – „Uzvišeno mora uvek biti veliko, a lepo može biti i malo. Uzvišeno mora biti jednostavno, lepo može biti ukrašeno i nakićeno“
[10] Manuel Gausa – Katalog 41. Salona arhitekture u Zagrebu, Uvod – „Hrvatska kao laboratorij promejen(a)e – Između istraživanja i samopotvrde.

Zabranjeno je objavljivanje ili kopiranje bilo kojeg dela teksta bez odobrenja autora!

SG FURNITURE DESIGN -
http://sgline.blogspot.com
INTERSECTION / PRESEK
http://sgcircle011.blogspot.com

COMPETITION PROJECT - BRIDGE OVER DJETINJA RIVER - II PRIZE

Authors:
Srdjan Gavrilovic BscArch
Nenad Jakovljevic BscCivEng

Just a few days ago I have received an information that I had won a second prize for Bridge project over Djetinja River in Uzice - Serbia and Monte Negro...

The main idea was to connect two posts by bridge which represent a logical extension of street matrix that connect central city area with an other side of the river - housing area with sports facilities using elements such as liquid substance, river flow shapes, water, sun that passes over, shoal that exist in water.

Basic elements of such structure are a constitutive elements of spatial as well as design of a form of a fish that glitters while jumping from the river flow. The shape of the bridge follows the logic of lightly curved structure of the bridge construction and the bridge is divided into two zones - a vehicle zone and pedestrian zone. Those two different zones are divided by fence. A pedestrian zone is shaped with a light structure that covers and looks like a shoal.

Thus, the bridge becomes a form that produce resemblance with fish, while complete surroundings follows a logic of shaping space by river flow using elements such as "connection", "remembrance" - on old and existing bridge, "scene" - possibility to form a summer scene using water flow as a theatre.

Pictures in order of apperance:
1. at the top -Shoal
2-5. Bridge projections - 3d model

Harmonija / Harmony

Excerpt from serie - "Green is the colour of a kind"

The text "Harmony" is about Harmony in space in between. It is about Art and Architecture. A kind of hommage for understanding the type of changes which occured during XX century. It has been written to produce a different attitude and to open a fan of questions about trends, history, art, relationship between one who act and one who react.


Harmonija / Harmony
/Kako je Ruso prevario Loka/

Tragamo za harmonijom u sebi. Pronalazimo je na različite načine. Pokušavamo da uvedemo neku vrstu reda u poredak stvari. Trudimo se da napravimo sopstveno okruženje u skladu sa vlastitim osećajem za red, lepo, iskazujući različita stanja od normalne ljudske potrebe za redom do opsesivnog reda. Ideja reda stara je koliko i ljudska civilizacija. Ideja reda proističe iz ideje poretka stvari ali prvenstveno poretka u hijerarhijskom smislu. Vrlo slično pristupa se nižim stupnjevima stvaranja reda u okruženju. Od slaganja stvari, najčešće po principu manje na veću do stvaranja harmonskih celina koje upija oko i koje se u mozgu pretvaraju u sliku harmoničnog odnosa delova celine. Čitanje takvog poretka i uopšte njegova konotacija mogu se posmatrati kao kategorija naučenog ili kao kategorija osećajnog za red, harmoniju, proporciju. Geometrion ili geometrija nas uče u biti poretku stvari i elemenata na nivou opšteg koje se kreće ka posebnom, od elementa do celine. U osnovi jednostavni odnosi elemenata u prostoru postaju tako složene geometrijske transpozicije. Pitanje minimalnog ili maksimalnog u takvim prostornim odnosima postavlja se sasvim logično kao jedan od parametara u pristupu, u toku samog procesa ili kao finalni proizvod. Koliku važnost treba u tom smislu pridavati delovima celine, ukoliko celina predstavlja kompozit sasvim drugačijih elemenata u smislu stvaranja jedne sasvim drugačije objektivne stvarnosti, to je pitanje koje se postavlja na samom početku. Različite prostorne koncepcije tako naprampostavljalju vrlo složene prostorne odnose „ka“ i „od“ posmatrača delujući na različite načine na čula, stvaranjem „aktivnog“ ili „pasivnog“ prostora, prostora „u“ ili „van“, prostora koji „vodi“ ili koji se „naslućuje“. Sve ove prostorne koncepcije isprobala je moderna arhitektura u svom krstaškom pohodu na svetskoj sceni. Ostaje pitanje subjektivnog doživljaja posmatrača ili samog korisnika prostora koji vrlo često predstavlja jedini bitan parametar u ocenjivanju jednog „uspešnog“ arhitektonskog dela sa aspekta upotrebljivosti, tj. funkcionalnosti, oblikovnog pa i sa aspekata racionalnosti prostora. Pitanje koje se dakle nameće je identifikovanje prostora sa aspekta korisnika koji je de facto taj koji je na kraju krajeva tu da bi se u dati prostor uselio i da bi ga na bilo koji način koristio. Postavlja se i pitanje potrebe da se prostor „savije“ ili ostavi „jasnim“ ili i jedno i drugo, pitanje koje je staro verovatno koliko i arhitektura, da li jedan složeni organski sistem kakav poseduje čovek zahteva platonski odgovor ili organsko rešenje i na koji način te dve koncepcije uzajamno sarađuju i deluju i da li u opšte ima nekakve veze da jedan od ta dva sistema prati logiku onog drugog ili je ta logika „opšte prisutna“ bez obzira o kom je sistemu reč. Odgovor na takva pitanja možemo naći u univerzalnom sistemu koji traga za harmonijom na ovaj ili onaj način postavljajući problem na „opštu ravan“ koja se sada vezuje isključivo za osećaj reda i proporcije koji su preduslov za harmoniju u jednom opštem sistemu međusobnih uticaja i veza između elemenata celine. Ta potreba je možda više antropološko pitanje nego bilo koje drugo iz prostog razloka što u sebi sadrži skriveni kod vremena i različitih civilizacija koje na različitim mestima u ljudskoj istoriji u isto vreme tragaju za istim odnosima ali samo na različite načine. U suštini tih načina leže i traganja i pokušaji različitih arhitektonskih koncepata koji su tokom xx veka „rastresli“ ljudsku istoriju i u biti doneli novo sa aspekta oblikovnog i prostornog ali samo kao jedan segment ideje „opšteg traganja“ za harmonijskim odnosima. Čak i u ekspresionističkim muzičkim komadima iz početka dvadesetih godina XX veka, koja u svom cilju imaju disonantni karakter, čita se traganje za izrazom savršenstva u smislu „razumevanja mogućnosti“ muzičkog sistema za koji se smatralo da je u potpunosti „otkriven“ i razvijen do krajnjih granica tokom XIX veka. Dvadeseti vek raskida sa tradicijom ali te raskide treba tražiti u kulturnoj klimi koja se razvijala u evropskim centrima. Iz okvira klasicističke postavke stvari iz ugla umetnosti, muzike i arhitekture, preko novih arheoloških otkrića tokom osamnaestog veka i neoklasicizma pa preko novih društvenih koncepcija i razvoja industrijske proizvodnje u najvećoj meri tokom XIX veka pa sve do krajnje tačke tog razdoblja – do utopijskih ideja, stvari su se pokrenule da bi tokom xx veka a naročito na samom početku doživele svju egzaltaciju nakon koje su logično sledili Prvi pa Drugi svetski rat. Oni jesu logični ne samo sa aspekta istorijskih zbivanja ili društvenih previranja već su bili potrebni kao katalizatori kulturnog ustrojstva stvari i prebacivanja stvari zbivanja sa evropskog kontinenta koji je bio u najvećoj meri razrušen tokom Drugog svetskog rata, na novo tlo koje je učestvovalo u svetskim zbivanjima ali je i asimilovalo sve one „elemente“ koji više nisu mogli da funkcionišu u novostvorenoj kulturnoj klimi koje praktično do pedesetih godina i nije bilo na Starom kontinentu.
Potpuno nove koncepcije, koje su se direktno „kačile“ za idejne osnove vodećih evropskih umetničkih i kulturnih tokova sada su se razvijale pod pokroviteljstvom „novog moćnog brata“ koji je između ostalog izašao i kao pobednik ne samo u moralnom i istorijskom već i u materijalnom smislu. Dok je Evropa grcala u obnovi i izgradnji korak sa njom već je uveliko uhvatila Amerika koja je svoju ulogu kao svetskog lidera preuzimala ne samo na gore navedenim planovima već i na planu umetnosti i kulture nadoknađjući veliku „kulturnu rupu“ koju je preživela tokom celog XIX veka tj. do pred njen kraj, kada se pojavom jedne grupe umetnika i arhitekata u Čikagu i pojavom Čikaške škole konačno našla na svetskoj kulturnoj sceni. Za razliku od ideje nemačkog establišmenta da oformi Deutcher Werkbund te tako premosti jaz i uhvati korak sa ostatkom Evrope, postavlja se pitanje nije li ideja ratova proistekla iz Amerike kako bi već naprednom industrijskom društvu donela pored vodeće uloge u industrijskom vodeće mesto i na kulturnom planu. Čini mi se da uzroke takve klime treba tražiti u 1926. godini kada je pala Njujorška berza i tako postavila kurs ka neizbežnom a ako ne postavila onda zasigurno potpomogla. U svakom slučaju takva klima, nakon Drugog svetskog rata jeste doprinela razvoju umetničke scene sa druge strane okeana i tako naprampostavila jednu ideju drugoj ali sada i u geografskom smislu postavila dva suprotna društvena koncepta jedne naspram drugih. Takva umetnička i arhitektonska scena ipak nije postigla one rezultate kakve je nastavila da beleži sada manje vitalna evropska avangarda ali odgovore na to pitanje treba tražiti pre svega u idejama potrošačkog društva i društveno političkog uređenja uopšte.
Velika umetnička scena kao što je Američka nije mogla se da u potpunosti odupre tim činjeničnim „vrednostima“ američkog društva pa i ne čudi činjenica da je toj populaciji mnogo bliži bio ne primer Warhol od Pollock-a. U ostalom, te dve koncepcije i nemaju „zajedničkog predaka“ i baziraju se na posve različitim idejama ali apstraktni ekspresionizam jednostavno nije imao tu šansu ili mogućnost razvoja koji je tako svetlucao pred Pop artom samo čekajući da bude primenjen ili „otkriven“. Sa druge strane čini se da je ideja potrošačkog društva i „prosečnog konzumenta“ udaljila čoveka od renesansnog ideala „višedimenzionalnog pojedinca“ te tako stvorila prosek u pravom smislu te reči ali sa neskrivenom namerom da nastavi sa tom idejom i u budućnosti. Takvi „prosečni konzumenti“ su predvidljivi do krajnje granice iskoristljivosti u smislu većeg profita koji se na njima da zaraditi pa je tako Pop art i imao za ideju stvaranje takve klime „prosečnog“ od strane „nadprosečnih“ stvaralaca koji su samo dobrim „čitanjem“ jednog društva dospeli na pijedastal svetske umetničke scene. Meni se ovde čini da je Pop art otkriven mnogo ranije u Americi nego što je to identifikovano kao „Pop art“ ali je to jedna potpuno nova tema.
U svakom slučaju, svi ovi nivoi sagledavanja jedne ideje zapravo su samo traganja za jednim istinskim sistemom harmoničnosti koji se samo različito konotira i interpretira. Kao takav deo je svih kultura počevši od praistorije i magijskih rituala pa sve do aktiviranja umetnikovog tela kao medija. Uopšte uzevši između te dve stvari a imajući u vidu ideju modernog umetnika da se vrati korenima „divljaštva“ i preuzme u sebe ideje praistorijskog, afričkog ili umetnosti okeanije, svih onih vidova bavljenja umetnošću, pa i sada, modernom umetniku novih oblikovnih potencijala, moramo da se upitamo da li je ovde na delu „nova“ ili „nova stara“ koncepcija umetnosti koja se nadovezuje na ideju Žan Žak Rusoa o „Plemenitom divljaku“ ili je reč o konceptu Džona Loka i njegove „Tabule rase“, na kojoj se iskustva stiču po rodjenju i zapisuju u očišćenoj memoriji. Mislim da su oba pristupa u sebi sadržala jednu i opet jedinstvenu ideju harmoničnog odnosa između onoga koji „čita“ i onoga koji „piše“ ili onoga koji „stanuje“ ili onoga koji „obitava“ a između ostalog i sam Heidiger je u svojim „Predavanjima i raspravama“ pisao o korenima staronemačke reči „buan“ i novonemačkog oblika „bauen“ gde prva predstavlja ili se prevodi kao „biti“ a druga kao „graditi“. Ideja je identifikovanje primarnog elementa čovekovog bitka – „stanovati“ znači „biti“. I u engleskom jeziku imamo to dvojstvo između bitka i stanovanja kao „being“ – biće, biti i kao oblik „living“ – stanovati koji se sastoji iz „to live“ – živeti i „be-ing“ – biti. I u našem jeziku imamo sličnu ideju kroz oblik „obitavati“. Suštinska čovekova ideja dakle, jeste „biti“ – „bitak“ ali kao „mesto“ sa kojim se poistovećujemo. Na sličan način možemo razmatrati i ideje simbola ili znakova kojima se ljudi sporazumevaju i „pričaju priče“ jedni drugima a da nisu izgovorili ni reč. Odatle i proističe ideja tetoviranja pored onog magijskog ili ritualnog koje ima u samom svom korenu ali i statusnog u svakom smislu. Potreba „Modernih divljaka“ da sa jedne strane žive u čistim platonskim prostorima, što ruku na srce i nije baš toliko čest slučaj bar ne u našim uslovima, i potreba za tetoviranjem dva su kraja iste priče o ideji identifikovanja sa spoljašnjim i unutrašnjim prostorima tako da, sada već stotinu godina star esej Adolfa Losa „Ornament i zločin“ gubi na svojoj vrednosti u smislu identifikovanja tetoviranih kao „degenerisanih aristokrata“. Unutrašnje potrebe za delom organskog u sebi isčilile su na površinu i sada se nalaze jasno definisane kao poruke ali i kao deo mode ili detalja po telima ljudi svih generacija. Levi Štrosov – Claude Levi Stross „Totemizam danas“ čini mi se, ima svoj puni smisao već u samom naslovu, kao predviđanje onoga što sledi posle „moderne“ i revolucije „čistote“ koju je zavela kao i logički sled stvari koji dovodi do svetskih ratova. Ta paralela ima jednu istu crtu a ona je da nakon svake revolucije izbija neka nova i ona se da naslutiti kao deo „progresa“ ali ne i nužno kao deo „progresivnih snaga“ što smo imali i sami priliku da iskusimo. U svakom slučaju i takvo traganje za harmoničnim odnosom upućuje na različite vrste „harmonija“. To je harmonija sa samim sobom, sa društvom sa okruženjem, sa generalnom postavom stvari. Da bi bila jasna ona mora da bude u odnosu „na“, u proporciji „sa“ i u redu „zbog“. Sve van toga je „de“ konstrukcija poretka, vrednosti, sistema ali se zaboravlja da je „de“ odnos delova celine i odnos „između“ koji je na osnovnoj ravni odnos između lovca i lovine i on se rešava magijskim ritualom – crtanjem životinje na zidu i ritualnim probijanjem strelom na crtežu kako bi ona bila uhvaćena. Znači i kao takav, taj odnos „de“ teži ka univerzalnom tj. ka savršenstvu a svako savršenstvo se završava u „harmoniji sa“ bitkom.

All Rights reserved By Author!

Software Technologies Development Centre

ENVELOPE / SIGHTSEEING / CENTER / GATE

THE WHOLE STRUCTURE WITH METRO BELOW

Composite model consists of Software center proposal, Metro station entrance, Metro station, New park design

Basic spatial shapes... ENVELOPE / SIGHTSEEING / CENTER / GATE

A few years ago, while I was still attending Belgrade Faculty of Architecture I have decided that for me 3d modeling is just a part of the process and from that point of view it represents a wonderful tool for shaping space. Making model is something else. It helps you to understand space and surroundings much more better and to establish a unique position while "shaping it" as a clay element...

OVERLAPING THE EXHISTING STRUCTURE

This model represents a Belgrade central district area block. Fulfilled with different structures as well as functions. The main idea was to produce a building that surrounds all of the existing structures and to "walk through" the block. On the top, the sightseeing working space took it's place with a wonderful view to the Belgrade. Spatial organization is achieved by using a "zig zag" inner slab positions with openings in slabs so the space flows from the inside... The whole working area is oriented towards the park and glass is just a slight membrane between inner space and outer green.

VIEW TOWARDS THE PARK

Way of Architecture

Way of Architecture - Banner

Flower Square in Belgrade, 1999 / Conceptual projects

Art Pavilion - USCE, Belgrade, 1998 / Conceptual projects



Well... The first issue is Conceptual design or project made during nineties on Belgrade faculty of Architecture.

I consider space as a hollow form which is capable to change... The space represents a possible condition during exploatation... Such space can evolve from simple form into dynamic spatial solution. So, the space itself represent "spece in between" structures, form, "dance of structural elements"...

sg

This blog contains an issue that consider the Theory of Architecture as a main idea... So, I'll try to establish a place for "My personal view of Architecture" considering all of the facts which includes complete picture about theory and praxis..

The first text is written on Serbian language but if it is necessary i'll translate it to English. It is about Regional Architecture of Central Iistria - Croatia. It circumscribes the short history and facts about Istria as well as a short history of a building types which were developed under interesting circumstances - Italian, Venetian influence from one and Hapsburg Monarchy from the other side. At the end there is a short notice about modern movement in architecture in Istria and architecture after second world war.

This text was published in a magazine DaNs, in a shorter form on Dec. 2005.
sg

kratak uvod...

Ovaj BLOG ce se pre svega vezivati za TEORIJU ARHITEKTURE.

Prvi tekst koji objavljujem odnosi se na "arhitekturu regija", kao svojevrsan fenomen regionalizma i regionalne arhitekture... Ovaj tekst, u skracenom obliku objavljen je u decembarskom broju casopisa DaNs, 2005 godine u Novom Sadu.

sg


Arhitektura i urbanizam gradova centralne Istre

»Kao biseri
posuti
Na oblacima
plove »

(Histria - sg '00)

FOTOGRAFIJA - KATALOG TURISTICKE ZAJEDNICE GROZNJAN, 1997

Na tlu Istre nalazi se jedan od najstarijih lokaliteta u Evropi na kojima je dokumentovan život ljudske zajednice. Još u periodu paleolita 2500 000 – 800 000 godine p.n.e. u pećini Šandalja, nedaleko od Pule, čovek osniva svoje prve zajednice. Naselja iz perioda neolita nalaze se i na poluotoku Vižula u Medulinu desetak kilometara od Pule i u Romuladovoj pećini u Limskom kanalu na zapadnoj obali istarskog poluotoka. I pored činjenice o ovim naseobinama i prisustvu ljudi na istarskom poluotoku, ceo taj period razvoja istarskog poluostrva pripada periodu „predistorijskog“ razdoblja a sama Istra ulazi u svoj „istorijski“ period kroz delo Hekateja milećanina koji prvi spominje Istrane. U svom opisu zemlje pod naslovom „Obilazak zemlje“ Hekatej izlaže podatke o dalekim krajevima a među njima se nalaze i podatci o istarskoj obali. Tako je, zahvaljujući Hekateju, Istra iz „predistorijskog“ ušla u „istorijsko“ računanje vremena.
Istri – Histri se pojavljuju kao narod na području današnje Istre u 2 veku p.n.e. Nakon toga, stalna istorijska previranja, upadi naroda sa strane, migracije stanovnika, ratovi, direktno ili indirektno utiču na formiranje jezgara Istre koja nastaju kako u priobalnom tako i u kontinentalnom delu poluotoka. Formiraju se utvrđeni gradski centri koji postaju klice gradskog života zajednice, nosioci kulture i pismenosti tadašnjih stanovnika Istre. Upravo u periodu naseljavanja Histara na područje sadašnje Istre dolazi do formiranja gradskih jezgara koja je bilo moguće uspešno braniti. Usledile su kolonizacije Gota, Kelta, Vizanta, starih Slovena, Avara, Hrvata, Slovenaca, Franaka, Akvilejaca, 1325 godine nastaje i glagoljaški spis – Istarski razvod koji predstavlja zapisnik o razgraničenju opština srednje i jugoistočne Istre. Česte su i provale Turaka koje u nekoliko navrata u potpunosti pustoše pojedina područja izvan gradskih zidina, pa period istorijsko političkih podela zemalja regiona pod Habsburškom monarhijom i Venecijanskom upravom sve do Napoleonovih ratova i potonjeg formiranje građanskog društva u XIX veku.
Najznačajnije kolonizacije koje su se odigrale i u najvećoj meri uticale na razvoj arhitekture i naselja u Istri su Rimska – za vreme širenja vlasti na Istok, osvajanjem Cisalpinske Galije i zemalja Veneta koje su se graničile sa Istrom i izgradnjom Akvileje (Oglej), stvorivši na taj način bazu za prodor ka Istoku. U vreme gradnje Akvileje u Istri su već postojali gradovi a neki od njih postoje i danas sa modificiranim imenima prvo osvajača Romana pa zatim doseljenika Slovena koji su činili drugu veliku migraciju. Tako je današnji Plomin – istarska Plomona lat. Flanona, ital. Fianona, Labin – Albona, Pola – Pula, Tergeste – Trst, Tarsatica – Trsat, a prestonica Histra Nesactium – Vizače (ujedno i mesto na kome se nalaze i ostatci Kelta, Histra, Rimljana i južnih Slovena koji tu grade ranohrišćanske bazilike prethodeći porečkoj Eufrazijani).
Rimski car Oktavijan Avgust pripaja veći deo istarskog poluotoka severnoj pokrajni Veneciji nazvavši je „Venetia et Histria“ dok istočna Istra – Liburnija, ostaje u sastavu rimske provincije Dalmacije. Nakon prve kolonizacije i romanizacije kada je došlo do migracija stanovništva iz primorskih oblasti ka centralnom delu poluotoka sada dolazi do obrnutog procesa – vraćanja iz centralnog dela ka obali. Stanovništvo se vraća u južni i zapadni deo Istre – u crvenu i sivu Istru, plodnije krajeve, gde se ponovo razvijaju gradovi.
Druga velika kolonizacija, ili je možda bolje nazvati migracijom stanovništva, bila je dolazak Slovena na istarsko poluostrvo. Nakom 788. godine Istrom je zavladala Franačka država koja kao kmetove dovodi Slovene. Delovi oko Raše i obronci Učke naseljavaju se pretežno Slovenima. Ne treba imati previše osećaja da bi se zaključilo kako je to bio zapravo dobro smišljen potez novih gospodara koji nisu bili ni malo sentimentalni već čisto praktični i koji su novonaseljeno stanovništvo zapravo „unajmili“ i koristili kao zamenu za vlastitu vojsku u već utvrđenim gradovima. Takvi gradovi sa druge strane bili su, složićemo se sa Kristijan Norberg Šulcom , „civitas, poznati i bezbedni svet koji je obezbeđivao čoveku opstanak i životnu bazu u odnosu na okolni i nepoznati svet“.

FOTOGRAFIJA - KATALOG TURISTICKE ZAJEDNICE GROZNJAN, 1997

I pored pokušaja da se spreče sukobi novopridošlih Slovena sa nekadašnjim, sada razvlaštenim starosedeocima – Romanima nastavlja se slovenska kolonizacija tako da su već nakon 11. veka zaleđa gradova i toponimi usvajali slovenske nazive o čemu svedoče i službeni nazivi puteva koji vode do tih mesta – „Via Slavonica“. U tom periodu, po svedočenju cara Konstantina Porfirogeneta, hrvatska država se prostire sve do reke Raše. Ono, što čini posebno bitnu komponentu u daljem razvoju gradova Istre tiče se uprave i organizacije šire opštinske vlasti na čijem čelu su bili župani. Istra je prvo, kao makrogrofovija pod franačkom upravom činila Akvilejsku marku podređenu bavarskom vojvodstvu. Zatim slede promene gospodara gde se Istra u jednom trenutku pripaja Koruškoj a već sredinom 11. veka postaje makrogrofovija podeljena u feude raznim velikaškim porodicama. To je bilo ujedno i razdoblje relativnog mira i mogućnosti za razvoj gradskih centara i privrede. Sa druge strane, zahvaljujući povoljnom geografskom položaju i relativnoj udaljenosti od glavnih istorijskih transverzala, dok su besneli krstaški ratovi, Istra se oslobađa vlasti feudalaca što dovodi do formiranja gradskih komuna a gradovi Istre se bogate. Naravno bilo bi pogrešno protumačiti bogaćenje rezultatom međunarodne trgovine pošto se trgovina odvijala više u lokalu ili u krugu od nekoliko stotina kilometara u čemu su prednjačili gradovi na moru, te možemo zaključiti da je trgovina zapravo unapredila razvoj grada koji je u biti osnovan nekom drugom namenom. To jačanje opet dovodi do sukoba sa Venecijom i u dva navrata istarski gradovi gube te sukobe. Prvo Pula sa Koprom i Izolom, pa zatim opet Pula ovog puta sa Rovinjom, Porečom i Umagom što dovodi do potpisivanja vernosti duždu. Kada je opala vlast patrijarha u 13. veku gradovi se listom predaju Veneciji – Poreč, Umag, Novigrad, Piran, Rovinj, Motovun, St. Lovreč, Kopar. Venecija je u potpunosti kontrolisala oblasti zapadne Istre do Plomina na Istoku. Gradska jezgra koja su formirana u ovom periodu ili ranije, održala su koherentnost i bila su jasno definisana u svom obimu sa razvijenim gradskim zidinama i unutrašnjom organskom strukturom ulične mreže koja proističe kako iz urbomorfoloških karakteristka mesta na kojima su se ti gradovi u prošlosti razvijali, a to su uglavnom bili brežuljci sa kojih je bilo lako kontrolisati okruženje, tako i iz odbrambenih razloga kao sistem odbrane gradskog jezgra. Ta sigurnosna pozicija na bregu vidi se na primerima gradova centralne Istre – Motovun, Buzet, Buje, Dvigrad, Beram, Pićan, Oprtalj, Veprinac, Boljun, Labin, na morem okruženim gradovima – Poreč, Rovinj, Novigrad ili na blagoj uzvisini – Bale, St. Lovreč, Žminj, Višnjan. Arhitektonski objekti ovog razdoblja pripadaju romaničkom stilu XI-XII vek koji donose benediktanci i gotskom stilu XII-XV vek koji donose na tlo Istre franjevci gradnjom bazilike St. Franje u Puli. Tom stilu pripadaju mnogobrojni sakralni objekti bilo da su prelazno – romaničko-gotski – Dvigrad, Beram, Osor, Gračišće ili sa čisto gotskm stilskim oblicima – Žminj, Bale, Barban, Draguć. Izuzetak od ovog načina razvoja činila je Pula koja je veliki deo svog urbomorfološkog tkiva već ranije nasledila od Rimske uprave a i pozicija grada bila je drugačija od ostalih mesta. Drugo, nakon poraza od Venecije 1195. godine bila je primorana da poruši sve gradske zidine i primi mlečanina za načelnika prihvatajući obavezu da bez dozvole Venecije neće obnavljati zidine grada. O ovom periodu i čestim promenama kao i karakteru čiste gradske arhitekture koja se nalazi na granici uticaja venecijanske uprave i sve značajnijeg uticaja Habsburške monarhije svedoče gradske vile i kuće velikaša, grbovi porodica koji svoje mesto nalaze na ulaznim pročeljima, u prolazima i na kapijama grada, te kroz sagledavanje same heraldike možemo doneti određene zaključke o arhitekturi srednjevekovnih gradova Istre. U 14. veku Pazinsku grofoviju nasleđuju Habsburgovci a pod njihovu vlast dolazi i Istočna Istra – Labin, Plomin, i na taj način dolazi do podele Istre na austrougarsko-germansku i mletačko-romansku upravno političku vlast. Ostatci kuća gradske arhitekture na granicama takve podele mogu se naći u skoro svim gradovima centralne Istre a vrlo su istaknuti u Gračišću gde se pored ulaza u naselje nalazi Loggia iz 1549. godine a na glavnom trgu gotska kapela sa specifičnostima venecijanske gotike koja se u načelu nikada nije približila u celosti već samo kroz pojedine elemente razvijenoj gotici zapadnih zemalja. Ono što još karakteriše mesta centralne Istre i njihov urbanistički karakter jesu mali trgovi koji se oformljuju više spontano nego što su deo nekog jasnog plana a najčešća dispozicija trgova prati logiku formiranja prostora oko objekata značajnih za gradsku populaciju kao što su prostori ispred crkava, javnih građevina i slično. Sa druge strane, takva dispozicija je uslovljena i nemogućnošću širenja u okviru jasno definisanog izgrađenog jezgra kroz koje meandriraju ulice te su trgovi u stvari najčešće samo proširenja ispred značajnijih objekata. Posebnu ulogu u formiranju urbane slike igraju kolorit i silueta gradova. Kolorit se kreće od skale sepie preko nijansi crvenog, narandžastog i žutog dok sliku grade afirmiše crkveni toranj. Ipak, grad se ovde, kao uostalom ni na drugim mestima, ne može shvatiti kao čist estetski čin. Bit leži u principima izgradnje gradova koji su elementi kulturno istorijskih procesa i koji omogućavaju da gradotvorne vrednosti postanu trajne. Uopšteno rečeno, zajedničko svim ovim gradovima jeste organski poredak stvari. O pitanju urbanog dizajna u konotacijama „organskog“ naširoko se raspravljalo u kontekstu opravdanosti i čak samog postojanja takvog metoda koji je više slučajan nego planski ali naznačavam da čak i ako je tako jedini je u potpunosti prirodan. Slažem se sa činjenicom koju navodi Kostof da“ne postoji grad, bez obzira na formu koju ispoljava, za koga bi se moglo reći da je neplanski“. Ono što mu svakako ide u prilog jeste da ako uporedimo slike takve dispozicije u Sijeni koja je najdalje otišla u „organskom“ i nekim drugim mestima pa bili to i gradovi Istre, moramo se složiti da logika formiranja prostora postoji. Krivudavo kretanje je sa druge strane i logično kretanje kroz prostor. Ono otvara vizure i naprampostavlja vizuelne senzacije pred posmatrača. Mogao bih zaključiti da je organska organizacija zapravo deo unutrašnje potrebe čoveka da uredi stvari na način na koji percepira stvari ali i prati logične tokove mesta usvajajući njegovu specifičnu morfologiju. Gradovi Istre, kao u ostalom i gradovi susedne Italije, neodvojivi su od svog konteksta – sredine koja ih neposredno okružuje. Kao što veliki gradovi Italije Siena i Firenca ne mogu da žive bez svog „contado-a“ isto tako i gradovi Istre ostvaruju tu direktnu vezu sa okruženjem. I Leon Batista Alberti u svom delu „De Re Edificatoria“ vrlo lepo i intuitivno izlaže osnove ovakvog planiranja. Alberti takođe govori o „laganoj krivulji koja predstavlja prirodni tok pešaka“. Možda je srednjevekovni čovek u dubini svoga bića osetio i u skladu sa tim delovao da je Euklidova geometrija zapravo funkcioniče samo na malim prostorima sve dok Gaus nije i dokazao taj unutrašnji impuls. I na kraju citiraću Luisa Mamforda koji kaže:“ Organsko planiranje počinje sa unapred postavljenim ciljem: ono se kreće od potrebe do potrebe, od prilike do prilike, kroz nit prilagođavanja koja sama postaju sve koherentnija i smislenija, tako da naposletku rađaju kompleksnu, završnu strukturu koja nije ništa manje jedinstvena od unapred formiranog geometrijskog obrasca.“

FOTOGRAFIJA - KATALOG TURISTICKE ZAJEDNICE GROZNJAN, 1997

Turskim prodorima na Balkansko poluostrvo dolazi do velikih migracija stanovnika. Turci u periodu od 1470-1499 devet puta upadaju na područje Istre i pustoše najviše nezaštićene gradove u području Ćićarije – zaleđu Istre prema današnjoj Sloveniji, a poslednji put upadaju 1511. godine i značajno devastiraju Pazinsku grofoviju. Provale Turaka, ratovi Venecije i Austrije, uskočki ratovi (1615-1618) donose Istri, nakon perioda relativnog mira, dalja razaranja. Pored svega ovog, Istru značajno pustoši i kuga. Postoji priča da je u Buzetu nakon epidemije kuge ostalo samo dvoje stanovnika – starica i njen unuk. Nakon nekog vremena kada je okolina počela oživljavati, kada se javilo novo stanovništvo druga deca su se susrela sa unukom te starice i pošto su svi imali obuću a on hodao bos oni su pokazivali na njegova stopala i govorili „Bus! Bus!“ Pošto on nije znao ni da govori pobeže a ostala deca nazvaše ga „Bus“ kao i grad iz koga se spustio pa se vremenom u jezičkim promenama i izgovoru „S“ pretvorilo u „Z“ te je mesto dobilo ime Buzet i tako se svojim imenom razlikovalo od imena ostalih mesta čija je pozicija zapravo sugerisala njihov naziv – Hum, Kuk, Vrh, Brdo, Vršić, Hrpčić i slično. Područja, opustela epidemijama kuge koja je poharala Istru u nekoliko navrata, Venecija i Pazinska grofovija pokušavali su da nasele kolonistima iz okoline Padove, Trevisa, Furlanije. I pored toga najbrojnije je bilo naseljavanje stanovništva koje beži pred Turcima a sklanjalo se u mletački deo Dalmacije a odatle se kreće dalje prema Istri. Novi stanovnici bili su Crnogorci, Arbanasi i Rumuni. Arbanasi su se brzo pohrvatili dok su Crnogorci zadržali svoj jezik i običaje u Peroju, Premanturi a Rumuni u Sušnjevici i Žejanama. Arhitektura tih manjih mesta odlikovala se jednostavnom gradnjom u kamenu i drvetu, to su bile kuće koje su se sastojale od dve ili tri prostorije sa eventualno konobom – ostavom ispod kuće, a nastajala su najčešće u podgrađima, blizini gradova ili na obroncima Učke kao što su Podgaće. U tim mestima nema ostataka značajnijih arhitektonskih ostvarenja ali su ona generatori svakodnevnog života seoskog stanovništva koje se pretežno bavilo poljoprivredom. Iz tog perioda velike pošasti kuge, datira i podatak o rekonstrukciji Draguća koji je ova opaka bolest poharala. Natpis sa Dragućke ploče govori o toj rekonstrukciji:

FRANCISCO BASADONA PROVISO
ISTRIAE INTEGERRIMMO
HVIVS CAS TU BENIGNO RESTAVRATO
COMMVNITAS DRAGVCHI
EXANMI GRATIT V DINE
1625

Naselje Draguć se pominje prvi put još 1421 godine a osnovao ga je hrvatski puk između X i XII veka. Iz Draguća potiče glagoljaški brevijar a za Draguć je vezan i notarski protokol iz XVI i XVII veka. Značaj ovog malog gradića je i u tome da je u crkvi St. Roka koja je inače bila zavetna kapela protiv kuge freske radio majstor Anton iz Padove te je to ujedno i prodor renesansne umetnosti u Istru. Napušteni srednjevekovni feudalni zamci – Kršan, Kožljak, Crni grad, Vranju, Paz i Kosmat Kostel svedoci su tog, po Istru teškog vremena a smešteni su u prostoru između Draguća i Boljuna.
Napoleonovim osvajanjem Italije, mirom u Campoformiju 1797. godine Francuzi predaju Veneciju i Istru zajedno sa mletačkim delom Dalmacije Austriji ali Austrija ne uzima kompletnu Istru pod svoju vlast sve do poraza Napoleona u „Bitci naroda“ kod Leipziga 1813. godine nakon čega konačno uzima i veći deo Istre. Već oformljeni istarski gradovi u ovom periodu ne doživljavaju neki poseban razvoj već se pažnja usmerava ka formiranju građanskog društva a samim tim i formiranju gradskih kuća – vila koje doživljavaju svoj procvat u velikim gradovima a naročito u Puli gde se gradi i vojni arsenal a sam grad postaje glavna luka ratne mornarice Austrije.
Ono po čemu su arhitektura i urbanistički koncept gradova srednje Istre i priobalnog dela posebno značajni jeste prisustvo istorijskih slojeva koji su lako čitljivi i daju jasnu sliku razvoja jednog grada. Van svih važnijih puteva, naslonjena na Veneciju sa jedne i Habsburšku monarhiju sa druge strane bila je više sredstvo nego cilj preko koga su postizani izvesni istorijski ustupci. Moglo bi se reći da svojim geografskim položajem ne pripada ni jednom od navedenih konteksta ali je bila važna strateška tačka te ja kao takva i opstajala. Ovde se jasno, možda više nego drugde, prateći urbomorfološku sliku razvoja grada, čitaju slojevi društvenog uređenja, istorije, slojeve vladavine preko Histra, Kelta, Rimljana, Slovena i svih onih koji su ostavili i ostvarili svoj uticaj na ovom nevelikom prostoru. Formiranje i definisanje društvenih obrazaca, obrazaca uređenja feuda i klasne borbe između pripadnika različitih staleža sa druge strane nisu urodila rušenjem graditeljskog nasleđa već njegovim kultivisanjem. Ono je ili čekalo bolja vrenena da nastavi sa razvojem ili se jednostavno gasilo odlaskom stanovnika u naseljenija mesta ili područja gde ima više mogućnosti za trgovinu. Svako od ovih mesta može nam dati i jasnu sliku tipologije ratovanja i tehnika građenja zidina i kastruma za zaštitu od različitih oruđa i oružija. Svako od navedenih mesta zahteva svoju posebnu priču ali ispričati nju van konteksta okruženja značilo bi zanemariti sredinu sa njenim okruženjem i prebregavanje činjenice da su gradovi u Istri zapravo jedna vrsta amalgama stvari, događaja i uticaja. U pojedinim periodima neka od ovih mesta dostizala su svoj vrhunac kao centri trgovine ili kao strateški vojni centri, u nekom drugom gubili su tu poziciju da bi je nešto kasnije opet povratili. Jedno takvo uzdizanje dogodilo se šezdesetih godina prošlog veka kada je grad Grožnjan, opusteo i prepušten vetrovima podvrgnut rekonstrukciji i promeni namene – iz grada stanovnika u grad korisnika prostora koji tamo uspešno organizuju muzičke i umetničke svečanosti, u kome se održava nekoliko muzičkih škola i arhitektonskih radionica godišnje, postao je mestio susreta i razmene ali na jednom drugom nivou, različitom od onog robno novčanog, pretopio se u razmenu misli i ideja nastavivši da živi kao grad, kao živ organizam. Ipak, ne treba ovu rekonstrukciju shvatiti i kao proces urbane obnove pošto se ovde ne radi o isključivoj želji za uspostavljanjem istorijskog kontinuiteta, što je kao proces naglom industrializacijom velikih gradova nakon Drugog svetskog rata naglo prekinut, već se radi o potrebi aktiviranja prostora i formiranja nove „pozornice“ za jednu sasvim novu predstavu u kontekstu novonastale situacije u prostoru. Naravno, treba izdvojiti i zapažanje da je „urbana obnova proces koji ima smisla samo ako za svoje funkcionisanje koristi principe na kojima se razvijao istorijski grad“ . Dakle, opet se vrtimo u magičnom krugu „procesa i principa“. Ovako, dolazimo samo do „moguće interpretacije“ jednog grada. Danas su ti gradovi u zimskim mesecima stecišta svetkovina i običaja, mesta koncerata i filmskih festivala (Oprtalj), a u letnjim postaju odredišta hiljada turista koji ih pohode i istražuju u želji da upoznaju i vide slojeve kulture iz kojih možda i sami potiču - evropske kulture. U ovom slučaju, radi se o uspelim interpretacijama. U Motovunu, koji je tipičan primer srednjevekovnog grada nastalog na ostatcima praistorijskog kastlijera, sa jezgrom na vrhu brda, što je urbanistički čvrsto i logično povezano sa predgrađem i podgrađem, svoj trag ostavlja i Andrea Palladio – renesansnu crkvu na gradskom trgu XV vek dok Vladimir Nazor vezuje Velog Jožu za motovunske šume u kojima danas uspeva jedan od delikatesa svetske kuhinje – tartufi. Tako grad postaje i deo svakodnevnih priča i kazivanja.
Cela ta kakofonija uticaja čini ovaj prostor jedinstvenim draguljem arhitektonskog i urbanističkog nasleđa koje se ovde ne zaustavlja. Preko arhitekture austrijske vile i arhitekata modernog pokreta u Istri (Cuzzi, Heininger, Mazzoni, Pagano, Pauleta, Finalj, Trolis), Italijanskih arhitekata koji deluju između dva rata i arhitekata koji deluju nakon drugog svetskog rata na području Istre ali i u celoj bivšoj SFRJ (Batelić, Cetina, Dodić, Grakalić, Iskra, Legović, Matticchio, Miletić, Počekaj, Radolović, Rubbi, Smilović) prati se jedna logika formiranja prostora koja se oslanja na poštovanje okruženja i podražavanje finog arhitektonskog jezika koji ne naprampostavlja posmatraču ličnost nego arhitektonsku i urbanističku misao. Možda bi trebali utvrditi suštinsko postojanje urbanističke tradicije i na ovim našim prostorima. Možda bi trebalo da se upitamo o pravcima i tokovima razvoja naših gradova. Ljubinko Pušić nagoveštava eventualno rešenje Gordijevog čvora naslućujući takav splet okolnosti. Radi se naime o urbanizmu koji ne bi „predstavljao istorijsko nasleđe nego bi se nadovezivao na istorijsko nasleđe“. Smatram da materijala za takvo nadovezivanje ima i na ovim prostorima. Arhitekata svakako ima, urbanista isto tako, ostaje jedino pitanje senzibiliteta.
I danas kada se omaleno Gračišće rastače pod naletima vetrova, opustelo sa samo po još nekom porodicom koja tu živi, studenti Arhitektonskog fakulteta u Zagrebu obilaze ga i proučavaju slojeve. U uvodnoj reči, povodom objavljivanja časopisa „De Re Aedificatoria“ u izdanju Građevinske knjige 1990, časopisu koji je imao za cilj „istoriju i teoriju arhitekture“, Ranko Radović je napisao: „U tradiciji mnogih arhitektura, a naročito XV i XVI veka i u Evropi, kreativni arhitekta bio je aktivni istraživač nasleđa i građevina prošlosti, arheolog i čovek koji je merio i crtao dela „prethodnika“, da ne napišem „duhovnih predaka“. Tradicija je bila u čistoj funkciji njegove kreativnosti. Čuvena rečenica „Roma quanta fuit ipsa ruina docet“na crtežu Holanđanina Martena Hemskerka - I kada Rim nestaje, njegove ruševine nas uče, pokazuje to učiteljsko, misaono mesto tradicije za renesansne neimare...“

FOTOGRAFIJA - MOTOVUN / autor SG